Раванди демократикунонии ҷомеа

Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун давлати мустақил низоми ҳуқуқии худро доро мебошад, ки дар он конститутсия мавқеи асосиро ишщол намуда ба ҳаёти давлативу ҷамъиятӣ таъсир мерасонад. Дар ин ҷода президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар китоби худ «Тоҷикон дар оинаи таърих» чунин қайд менамояд: «Давлати соҳибихтиёри тоҷикон фаъолияти худро тавассути Конститутсия ба роҳ мемонад». Тавассути моддаи 1-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, ҳуқуқбунёд, демократӣ, дунявӣ ва ягона эълон карда шудааст.

Бо роҳи райъпурсии умумихалқӣ қабул гардидани Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва аз ҷониби халқи Тоҷикистон эҷод гардидани он ин яке аз дастовардҳои бузурги халқи Тоҷикистон буда мақсаду марому қабулшавии конститутсия дар муқаддимаи он дарҷ ёфтаст.

Баҳри амали намудани хусусияти конститутсионӣ-демократии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон як қатор моддаҳо мустаҳкам карда шудаанд. (Моддаҳои 5,6,8,9,27,49,65,98). Дар моддаи 5-и конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон консепсияи ҳуқуқҳои фитрии инсон дарҷ ёфтаст,ки он сохтори демократиро мустаҳкам менамояд.

Демократия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон пеш аз ҳама дар таъмини ҳокимияти халқӣ, тақсимоти ҳокимият ба шохаҳои алоҳида (моддаи9 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон), кафолату таъмини ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд (боби 2-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон), гуногуншаклии мафкуравӣ ва сиёсат таҷассум меёбад.

Сарчашмаи ҳокимият ва фаъолияти қонунии мақомотҳои давлатӣ ин соҳибихтиёрии халқ ба ҳисоб меравад, ки он дар моддаи 6-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин таҷҷасум ёфтааст: «Дар Тоҷикистон халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ буда, онро бевосита ё бавоситаи вакилони худ амалӣ менамояд». Ин маънои аз ҷониби давлат мустаҳкамкунии ҳокимияти халқӣ ё ин, ки давлати демократиро доро аст, ки ҳокимияти халқиро таҷҷасум менамояд.

«Ҳокимият»-ин ифода ё ин ки идора аз ҷониби ин ё он шахс ва бевосита ба идораи худ тобеъ намудани дигар шахсон баҳисоб меравад. Ҳокимият аз давраҳои ба миён омадани ҷамъияти инсонӣ бавуҷуд омадааст, зеро ки ҳар кадом ҷамъияти инсонӣ идора намуданро талаб менамояд.

Яке аз нишонаҳои муҳими давлат ҳокимият ҳисоб рафта аз лаҳзаҳои бавуҷудоии он ҳокимият низ ба миён омадааст. Дар давлатҳои демократӣ сарчашмаи ягонаи ҳокимият ва баёнгари он халқ баҳисоб меравад, ки он дар моддаи 6-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаҳкам карда шудааст. Эътирофи халқ ҳамчун баёнгари ҳокимият яке аз сифатҳои соҳибихтиёрии халқ баҳисоб меравад. Соҳибихтиёрии халқ он маъноро дорад дорад, ки халқ ҳокимиятро мустақилона новобаста аз ин ё он қувваҳои иҷтимои барои амали намудани манфиатҳои худ истифода мебарад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон халқи Тоҷикистон ягона сарчашмаи ҳокимият буда ҳизбҳои сиёсӣ, гурӯҳи одамон ва ё фарде ҳуқуқ надорад, ки ҳокимияти давлатиро щасб намоянд. Щасби ҳокимият ва тассаруфи салоҳияти он манъ аст.

Ҳамин тариқ, ҳокимияти халқӣ ин мансубияти ҳамаи ҳокимиятро ба халқ ва дар зери ифодаи мустақилонаи халқ озодона амалӣ намудани ҳокимият фаҳмида мешавад. Дар шароити ҳокимияти халқӣ ҳокимият ба қонуният такя намуда аз ҷониби халқ идора карда мешавад.

Бояд қайд намоем, ки демократӣ эълон кардани давлат маънои давлати демократиро надорад, ки дар ин самт масъалаҳои муҳим – таъмини сохтори он ва фаъолияти институтҳои дахлдори ҳуқуқӣ бо кафолатҳои ҳақиқии усули демократӣ бояд ҷой дошта бошад. Мафҳуми давлати демократӣ бо мафҳумҳои давлати конститутсионӣ ва ҳуқуқӣ вобаста аст ё ин ки онҳоро дар маънои машҳур синоними ҳамдигар эътироф кардан мумкин аст.

Ҷоизи қайд аст, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқи конститутсияи амалкардаистода ду роҳи амали кардани демократия кафолат дода шудааст. Аз ҷумла: райъпурсӣ ва интихобот ин роҳҳои баёни иродаи халқ ва унсурҳои амаликунандаи демократия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Тавассути райъпурсӣ масъалаҳои муҳими ҳаёти давлати ва ҷамъиятӣ бо роҳи овоздиҳии умуми ҳал карда мешавад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон баҳри амали намудани ин шакли демократия пас аз соҳибихтиёрии давлати 3 маротиба райпурсӣ гузаронида шудааст.

Соли 1994 тавассути райъпурсии умумихалқӣ конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шудааст ва солҳои 1999 ва 2003 ба конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тащироту иловаҳо ворид карда шуд. Райъпурсӣ ин яке аз роҳи амали намудани демократия бевосита ба ҳисоб рафта тавассути он халқ имконият пайдо мекунад, ки иродаи худро оиди масъалаҳои муҳими давлатӣ ва ҷамъияти баён намоед. Моддаи 6-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз ифодаи олии бевоситаи ҳокимияти халқиро райъпурсии умумихалқӣ эътироф намуда тавассути Констиутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон иштироки озодонаи шаҳрвандон дар интихоботи вакилони халқ ва Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистонро яке аз роҳҳои амали гардидани демократия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб меравад.

Конститутсия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ин меъёри муҳими давлати демократӣ ба ҳисоб рафта тавассути он асосҳои ташкил ва фаъолияти мақомотҳои давлатӣ ба роҳи интихобот муқаррар карда мешавад. Аз ҷумла моддаи 49-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикситон интихоботи маҷлиси намояндагон ва Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро мустаҳкам менамояд. Баҳри шаффоф ва озод баргузории интхоботи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қонуни конститусионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи интихоботи Маҷлиси Олӣ» аз 10.11.1999 қабул карда шудааст, ки он бо тағироту иловаҳои солҳои 2000, 2004, 2007, 2008, 2010, 2011, 2013 амал карда истодааст. Мутобиқи қонуни мазкур се маротиба интихоботи маҷлисҳои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид (солҳои 2000,2005,2010).

Ё ин ки моддаи 65-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҷониби шаҳрвандон бо тарзи умумӣ, мустақим, баробар ва пинҳонӣ интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян менамояд ва моддаи 66-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баҳри интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон қабулшавии қонуни конститутсиониро тақозо менамояд. Тавассути қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи интихоботи президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон» шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқи худро оиди иштирок ба корҳои давлатӣ амалӣ менамоянд.

Ҷоизи қайд аст, ки меъёрҳои номбурдаи конститутсионӣ кафолати амалишавии демократия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон баҳисоб рафта роҳҳои амали намудани демократияро дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаҳкам менамоянд.

Кенҷаев Ш.Ю.
номзади илмҳои ҳуқуқ декани факултети ҳуқуқшиносии ДДҲБСТ

Add comment


Security code
Refresh