Ситораи тобони ҳунар

Таърихро халқ, шахсиятҳои алоҳида меофаранд, ки ҳар кадоме номус ва шарафи миллатанд. Шахсиятҳои таърихӣ, агар ҷисми онҳо дар хок хобида бошад, номашон дар хазинаи таърих сабт гардидааст. Халқи баору номус, зинда ва хушбин ин гуна шахсиятҳоро ҳеҷ гоҳ фаромӯш намекунад, балки симову, гуфтору кирдори онҳоро ҳамчун шамъи тарбия, роҳнамои зиндагӣ истифода мебарад.

Таҷассуми равшани он зиндагиномаи ҳунарпешаи халқии ИҶШС, Лауреати Ҷоизаи давлатии Иттиҳоди Шӯравӣ, Лауреати Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи А.Рӯдакӣ Fаффор Валаматзода мебошад. Боиси ифтихор аст, ки бо қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2016 100-солагии Fаффор Валаматзода ҷашн гирифта мешавад.

Яке аз чеҳраҳои гиромиву шинохта ва тобноки соҳаи санъати хореографияи тоҷик Fаффор Валаматзода 9-уми майи соли 1926 дар шаҳри Хуҷанд дида ба олам кушодааст. Пас аз хатми Техникуми мусиқӣ-театрии шаҳри Хуҷанд то соли 1934 дар Театри мусиқии ӯзбекистон ба ҳайси артисти балет фаъолият намудааст.

Соли 1934 дар ҳаёти фарҳангии Тоҷикистон саҳифаи наве оғоз ёфт. театри мусиқӣ ба фаъолият шурӯъ кард ва Fаффор Валаматзодаро барои идома додани фаъолияти кориаш ба ин театр даъват карданд. Вай дар хамкорӣ бо ҳунарпешагони театр ба ноҳияву деҳаҳои дурдасти ҷумҳурӣ сафар намуда, бо хусусиятҳои хоси намудҳои гуногуни эҷодиёти халқ, аз қабили эҷодиёти ҳаваскорони бадеӣ ва эҷодиёти хунарҳои мардумӣ аз наздик шинос мешавад. Бо гуфтаи фарҳангшинос Шарифҷон Комилзода таваҷҷӯҳи онҳоро бештар таърихи пайдоиши рақсҳои қадимаи мардумӣ, алоқамандии онҳо ба таърих, урфу одат, расму оини маҳал, истифодаи нақшу нигори миллӣ дар бойгардонии мазмуни рақс, тарзу усул ва хусусиятҳои хоси иҷроиши рақсҳо ба худ ҷалб карданд. Метавон гуфт, ки санъаткорони ҷавон ба мақсади худ расиданд.

Барои Fаффор Валаматзода солҳои фаъолият дар Театри мусиқӣ, ки он соли 1940 ба театри опера ва балети Тоҷикистон табдил шуд, солҳои озмоиш ва сайқали маҳорат буданд. Яке аз дастовардҳои театр ба саҳна гузоштани намоишномаи мусиқии «Лола» буд.

Ҷомеаи меҳнатии ҷавон ва соҳибистеъдоди театри мусиқӣ барои бомуваффаият баромадани намоишномаи «Лола» қувваи бисёре сарф намуд. Дар натиҷаи ин кори самаранок спектакли хуб эҷод гардида, дар он маданияти гулгул шукуфтаистода, муваффақияти санъати мусиқӣ ва махсусан, истеъдоди вокалии артистони ҷавон инъикос ёфт. Дар спектакл лаёқати баланди балетмейстерии яке аз асосгузорони санъати касбии тоҷик Fаффор Валаматзода бараъло маълум гардид.

Имтиҳони камолоти санъати театрии ҷумҳурӣ Даҳаи нахустини санъати тоҷик дар Москва мебошад. Даҳаи нахустини санъати тоҷик дар Москва рӯзҳои 12-22 апрели соли 1941 баргузор гардид. 13 апрели соли 1941 спектакли «Лола» дар саҳнаи филиали Театри калони шаҳри Москва намоиш дода шуд.

Хизмати муаллифон, ба саҳна гузорандагон, ҳофизон ва раққосон, оркестр ва хор аз тарафи тамошобинон қадр карда шуданд. Аз ҷумла, рӯзномаи «Правда» чунин қайд намуда буд: «Санъати раққосони тоҷик зарифии таъсирбахш ва ҳаракати зебо дошт… ва хусусан мусиқиаш равон буд. Азимова, Исомова, Исҳоқова, Баҳор – инҳо чор беҳтарин раққосаҳои театри тоҷиканд. Маҳорати дурахшони Валаматзодаро, ки ӯ писандидаи москвагиҳо гардид, махсусан қайд кардан лозим… Рақси ӯ дар қисми якум ва рақс дар базми идона таъсири калоне мебахшанд».

Fаффор Валаматзода басаҳнагузорандаи балети «Ду гул»-и А.Ленский ва устоди рақси операи «Восеъ» буд, ки дар рӯзҳои Даҳа манзури тамошобинон гардид.

Он рӯзҳои Даҳаи аввалини санъати тоҷик дар Москва дар ҳақиқат фаромӯшнашаванда буданд. Fаффор Валаматзода чапакзаниҳои пурмавҷи толорҳои пур аз тамошобин, саҳнаҳои пур аз гулҳои тару тоза, чеҳраҳои хурсанд ва ризомандии В.И.Немирович-Данченко, А.А.Яблочкина, К.А.Тренев, В.В.Барсов, М.Д.Михайлов, Р.Захаров, М.Грабович, С.А.Самосуд, М.Семенова, И.Козловский, О.В.Лепишинская, Б.Н.Ливанов, В.В.Кригер, В.Я.Хенкин ва бисёр дигаронро, ки паси парда омада, онҳор обо ин комёбии калон табрик мекарданд, тез-тез ба ёд меовард. Маҳз баъди анҷоми бомуваффақияти Даҳа ба Fаффор Валаматзода унвони Артисти хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон дода шуд.

Fаффор Валаматзода ҳамчун устоди рақс дар таҳия ва ба саҳнагузории намоишномаҳои солҳои ҷанг, аз қабили «Ду гул» (с.1941), «Розия» (26 декабри соли 1942), «Тоҳи рва Зӯҳро» саҳми муносиб гузоштааст. Дар солҳои ҷанг бештари ходимони фарҳангӣ аз Украина, Белоруссия, Москва ва Ленинград эвакуатсия (кӯчонидашуда) дар муассисаҳои фарҳангии Тоҷикистон кор мекарданд.

Солҳои ҷанг аз ҳисоби ҳунарпешагони Театри давлатии академии опера ва балети ба номи С.Айнӣ ва Филармонияи давлатии Тоҷикистон, ки дар ҳайати он Fаффор Валаматзода низ шомил буд, бригадаҳои бадеии консертии фронтӣ ва театрҳои фронтӣ созмон дода шудаанд. Ин бригадаҳои ҳунарӣ ду маротиба (октябр-ноябри соли 1941 ва октябр-ноябри соли 1942) ба Эрон сафари ҳунарӣ намуда, консертҳо намоиш доданд.

Тирамоҳи соли 1942 барои фронти Волхов бригадаи консертӣ ташкил карда шуд. Ба ҳайати бригада А.Азимова, Х.Носирова, Ш.Бобокалонова, А.Камолов, Ф.Солиев, F.Валаматзода, Д.Қандов, А.Муллоқандов ва дигарон шомил буданд. Қариб чор моҳ бригадаи консертӣ дар фронти Волхов ҳунарнамоӣ кард.

Соли 1945 Fаффор Валаматзода соҳиби унвони «Артисти халқии РСС Тоҷикистон» мегардад.

Баъди анҷоми Ҷанги Бузурги Ватанӣ аз нахустин рӯзҳои зиндагии осоишта Котиби якуми ҳизби коммунистии Тоҷикистон Бобоҷон Fафуров дар ғами санъати тоҷик ва инкишофи он афтод. ӯ барои санъат вақту қувват, гармии дилашро дареғ намедошт. Ба хотири тарбияи мутахассисони худӣ – композиторону овозхонон, реҷиссёрону балетмейстерҳо як гурӯҳ санъаткорони ҷавону умедбахш интихоб ва барои ба Москва сафарбар кардани онҳо тадбирҳо андешида шуданд.

Моҳи августи соли 1946 ҳукумати Тоҷикистон ҳанифа Мавлонова, ҳоҷӣ Аҳмадов, Анвер Муллоқандов, Мулук Баҳорро ба шӯъбаи вокалӣ, Зиёдулло Шаҳидӣ, Фозил Солиев, Шарифҷон Бобокалонов, Насимҷон Пӯлодовро ба шӯъбаи композитории Консерваторияи давлатии ба номи П.И.Чайковский, Азиза Азимова, Fаффор Валаматзодаро ба шӯъбаи балетмейстерӣ, Шамсӣ Қиёмовро ба шӯъбаи реҷиссёрии Донишкадаи давлатии санъати театрии ба номи А.В.Луначарский фиристода буд.

Солҳои хониш тез гузаштанд. Дар курси сеюм ба Fаффор Валаматзода имконияти санҷидани худ дар амал пайдо шуд. Аввалин кори мустақилонаи Fаффор Валаматзода дар эҷоди асари саҳнавӣ намоишномаи «Лайлӣ ва Маҷнун» буд. Дар байни балетҳое, ки F.Валаматзода ба саҳна гузоштааст, «Лайлӣ ва Маҷнун» беҳтарин балете мебошад». Соли 1949 намоишномаи «Лайлӣ ва Маҷнун» ва таҳиягари он Fаффор Валаматзода сазовори мукофоти давлатии ИҶШС гардиданд.

Пас аз хатми Донишкадаи санъати театрии ба номи А.В.Луначарский Fаффор Валаматзода ба сифати сарбалетмейстери театри опера ва балети ба номи С.Айнӣ, директории театри мазкур, директор вар оҳбарии бадеии Филармонияи давлатии Тоҷикистон, роҳбарии бадеӣ ва сарбалетмейстери Ансамбли давлатии рақсии «Лола» ифои вазифа мекунад.

Таъсисёбӣ ва овозадор шудани Ансамбли давлатии рақсии «Лола» бо номи Fаффор Валаматзода зич алоқаманд аст. Дар ибтидои солҳои 60-уми асри гузашта фикри ташкил намудани ансамбли рақсӣ, ки мақсади асосии он нигоҳ доштани мавзуният ва характери эҷодиёти миллӣ ва инкишофи минбаъдаи шаклҳои рақси тоҷикӣ аст, ба миён омад.

дар соли 1965 балетмейстер Fаффор Валаматзода дар назди Филармонияи давлатии Тоҷикистон Ансамбли давлатии рақсии «Лола»-ро ташкил кард. Номи ансамбли «Лола» ба хотири иди халқии «Сайри лола» ва аввалин намоиши театрикунонидашудаи «Лола», ки моҳи апрели соли 1941 дар Даҳаи нахустини санъати тоҷик дар Москва пешкаш гардида гузошта шуда буд.

Fаффор Валаматзода ба ҳайси муассис, роҳбарии бадеӣ ва балетмейстер барои шаклгирию рушдёбии ансамбли навбунёд саҳми муносиб гузоштааст. Маҳз бо ташаббуси ӯ истеъдодҳои нав, ҳунарпешагони ҷавон барои пешбурди фаъолияти ансамбл ба кор даъват карда шуданд. Аз ҷумла Малика Қаландарова, Гавҳар Мирҷумъаева, ҳалима Эркаева, Шарофат Рашидова ва беш аз 90 нафар истеъдодҳои ҷавони соҳаи хореографӣ ба кор ҷалб карда шуданд. Роҳбарии бадеии «Лола» Fаффор Валаматзода ансамбли худро танҳо бо рақсҳои тоҷикӣ маҳдуд накарда, аз рӯзи ташкили он ба санъати рақсии халқҳои ИҶШС-и собиқ ва хориҷа муроҷиат намуд. Дар барномаи ансамбл рақсҳои ӯзбекӣ, ӯйғурӣ, тоторӣ, озарӣ, лазгӣ, туркманӣ, ҳиндӣ, эронӣ, афғонӣ, арабӣ мустаҳкам ҷойгир гирифта буданд.

Ансамбли «Лола» на фақат дар Иттиҳоди Шӯравӣ, балки дар тамоми қитъаҳои олам ҳунарнамоӣ кардааст.

Ҳамин тавр, Fаффор Валаматзода дар рушду такомули санъати хореографии тоҷик, созмондиҳии дастаҳои ҳунарӣ, эҷоду таҳияи асарҳои саҳнавӣ, густариши робитаҳои фарҳангии Тоҷикистон бо кишварҳои хориҷӣ, тарбияи истеъдодҳои ҷавон саҳми арзанда гузоштааст.

Барои хизматҳои арзандааш дар инкишофи санъати хореографӣ Fаффор Валаматзода сазовори унвони «Артисти халқии ИҶШС» гардидааст. Инчунин, вай дорандаи Ҷоизаҳои давлатии ИҶШС, ҶШС Тоҷикистон ба номи А.Рӯдакӣ, ду ордени Ленин ва се ордени «Байрақи Сурхи меҳнат» вам едалҳо мебошад.

Ваҳҳоб НАБИЕВ,
доктори илмҳои таърих, профессор,
Аюб УСМОНОВ,
номзади илмҳои таърих, дотсент,
Зафарҷон ҚОБИЛОВ,
сармуаллими
кафедраи таърихи Ватани ДДХ ба
номи академик Бобоҷон Fафуров

Add comment


Security code
Refresh